Меню Рубрики

Туберкулез ауруын тудыратын бактерияларды ашқан ғалым

Сабақтың мақсаты: туберкулез қоздырушыларыныңморфологиялық және биологиялық қасиеттерін зерттеу, туберкулезды балау әдістерімен таныстыру.

1. Туберкулез ауруына сипаттама.

2. Туберкулез қоздырушыларының морфологиялық және биологиялық қасиеттері.

3. Туберкулез микобактерияларының патогендік қасиеттері және туберкулездің патогенезі.

4. Туберкулезға қарсы иммунитеттің ерекшелігі.

6. Туберкулезға қарсы шаралар

Туберкулез (Tuberculosis) — малдың көптеген түрлерінде, жабайы хайуандарда, құстарда, терісі бағалы аңдарда кездесетін созылмалы жұқпалы ауру. Ауырған малдың органдарында ауруға тән бұдырмақтар (туберкулдар) пайда болады, олар сүзбе тәріздес ыдырауға (казеоз) бейім. Аурудың жасырың кезеңі 2-6 аптаға созылады. Ауру малдың сөл түйіндерінің ұлғаюымен басталады. Шап, желін үсті, мықым, алқым, жұтқыншақ сырты, құлық түбі, мойын, алдыңғы жаурын бездері шалдығады.

Қоздырушының жіктелуі:

Actinomycetales қатары Mycobacteriaceae тұқымдасы Mycobacterium туысыТүрлері

Mycobacterium tuberculosis -адамда Mycobacterium bovis –ірі қара малда Mycobacterium avium -құста Mycobacterium murium -тышканда

Mycobacterium poykilothermium –салқынқандыларда

Зардапты микобактерияларға алапес ауруының қоздырғышысы (M. leprae) және мүйізді ірі қараның паратуберкулез қаздырушысы да жатады (M. paratuberculosis).

Морфологиясы.Туберкулез қоздырушылары–жіңішке түзунемесе сәл иілген таяқша, шеттері имектелген, ұзындығы 0,8-5,5

мкм, ені 0,2-0,6 мкм.Морфологиясы тұрақты емес – бактериалдық сүзгіден өтетін түрлері, бұтақ тәрізділері және L-формалары табылған. Қозғалмайды, спора және капсула түзбейді. Грам әдісі бойынша нашар боялады. Жануардан алынған патологиялық материалда және өсінділерінен жасалған жағындыларда жеке-дара немесе шағын топ құрап (микроколониялар) орналасады

Туберкулездің қоздырушылары – қышқыл, спирт және сілтіге төзімді. Клетканың құрғақ затының 40% майлы (липидті) заттар құрайды. Оларға бейтарап майлар, стеарин, фосфатидтер, сульфатидтер кіреді. Құрамына фтиоид, микол, пальмитин, туберкулостеарин қышқылдары анықталған.

Патологиялық материалдан (ірің, қақырық, сүт, жатырдан аққан сұйық т.б.) жұғынды дайындап Циль-Нильсен әдісімен бояйды. Боялған жұғындыда көкшіл фонда түзу немесе сәл иілген қызыл таяқшалар көрінеді, олар жеке-жеке және тобымен орналасқан. Таяқшамен қатар жұғындыдан кокктарды және тіпті қышқылға төзімді (қызыл) түйіршіктер көрінеді.

Микобактериялар тек қана аэробтық жағдайда элективтік қоректік ортада өседі (жұмыртқа ортасы, глицеринді сорпа немесе агар). Туберкулез таяқшасында майлы – балауызды элемент бар, сондықтан да ол сыртқы ортада және залалсыздандырғыштың әрекетіне төзімді келеді. Дезинфекциялық заттардан туберкулезге мыналарды қолданады: күкірт-карбол қышқылдарының 15 % қоспа ерітіндісі, натрий су тотығының 16 % ерітіндісі, формальдегидтің 3 % сілті ерітіндісі және т.б.

Негізгі патогенді факторы–корд-фактор(химиялық құрамыбойынша трегалозаның дисахаридінен және микол, миколин қышқылдарынан тұратын полимер), организмге улы әсер етеді және қоздырушыларды фагоцитоздан қорғайды.

Корд-фактор организмде келесі құбылыстарды тудырады:

n — Таза күйінде бөліп алған түрін ақ тышқандарға еккенде 1-2 аптадан соң гиперемия, демікпе тудырады. Аяғында жануарды өлімге ұшыратады.

n — Организмде лейкоциттердің зақымдалған ошақтарға жылжуын тежейді.

Микобактериялардың төзімділігібіршама.Олар кептіруге,

шіруге, температураға төзімді келеді, іріп –шіріген материалда 3-12 ай бойы, таза өсінділерде әдетте 8-10 айдан кейін тіршілігін жояды.

Ірі қара нәжісінде жағы жайылымда – 2айға дейін, қыста – 5 айға дейін, кейді оданда ұзақ сақталады. Қақырықта 5-6 ай тіршілігін жоймайды. M. аvium басқа микобактерияларға қарағанда төзімді болып келеді. Олар топырақта 17-18 ай, жарық жерде суда 7 ай, ал қараңғы жерде 18 ай сақталады. Ауыстырылмайтын қалың төсеніште 5 жылдан кейін тіршілігін жояды. M.bovis көңде 4 ай, сабан төсеніште 2-12 ай, суда 4-10 ай тіршілік ете алады.М. tuberculosis суда 5 айдан 10 айға дейін сақталады.

Сүтте, ірімшікте, майда және басқа мал шаруашылығы өнімдерде ұзақ уақыт сақталады. Қатырылған сүтпен қаймақта 120 күнде қырылады. Қатылырған балауса етте ұзақ сақталады, ал тұздалған етте – 1,5 ай.

Күн сәулесі және жоғары температура микобактерияларды қырып жібереді. 50ºС -12 сағаттан кейін, 60ºС – 1 сағаттан кейін, 70ºС – 10 минуттан кеін, 90ºС – 1 минуттан кейін, 100ºС – сол сәтте зарарсыздандырылады.

Туберкулез кезінде дезинфекциялау үшін хлоры бар препараттар неғұрлым күшті әсер етеді. Хлораминнің 3-5% ерітіндісі оларды қырып тастайды. Құрамында 5 % активті хлоры бар хлорлы әктің мөлдір ерітіндісі микобактерияларды 6 сағаттын ішінде, хлорлы йодтың 10% ерітіндісі 3 сағат ішінде жояды.

Антигендік құрылымы.Туберкулез микобактерияларантигендерінің протективті қаситтері микол қышқылымен қосылатынына байланысты. Антигені күрделі, мал организмінде әр түрлі антидене тудырады: антиполисахаридті-протеин-фосфатидті. Бірақ туберкулез ауруында түзілетін иммунитет стерилді емес. Организмді қорғайтын клеткалық иммунитет (Т-лимфоциттер). Тірі және өлі туберкулез таяқшалары гиперсезімталдықтың баяу түрін тудырады. Белоктарда ондай қасиет жоқ.

Туберкулездің патогенезі.Тыныс алу мүшелері арқылыорганизмге түскен микобактериялар қан және лимфа арқылы (лимфагематогенді таралу жолы) таралып, жергілікті лимфатүйіндерде жиналып қабыну процесін қоздырады – лимфангоит және лимфанденит. Сонан соң лимфа және қан арқылы өкпеге жетіп ұлпаларында (альвеолаларда) спецификалық гранулема

– туберкулдар пайда болады. Бұлар туберкулездің бірінші ошағы болып саналады. Организмнің төзімділігі жоғары болсагранулема сыртында кальцийге бай капсула пайда болады. Осындай бірінші ошақта микобактериялар көп жылдар бойы сақталады.

Патогендігі және жұғу жолдары. Туберкулезге үй және жабайыхайуандардың (55 – тен астам түрі) және құстардың 25-түрлері бейімді. Көбінесе туберкулезбен ірі қара мал, шошқа, күзен, құс, марал ауырады, сиректеу — ешкі, ит, үйрек және қаз: өте сирек – қой, жылқы және мысық ауырады.

Инфекцияның басты көзі, ол қоздырушыны бөлетін малдар (әдетте клиникалық белгілерімен). Табынның ауруға шалдығу дәрежесі ондағы ауру малдардың санымен байланысты. Малды қорада баққанда, ауру өршиді, демек малдардың тығыз жанасумен байланысты (алиментарлық және аэрогендік жұғу). Екінші бір көзі жайылымда ауру қоздырғышының болуы (алиментарлық жұғу), жайылымда жұқтырғыш күшті болса аз кезеңнің ішінде энзоотия мал басының 60 % қамтиды. Бұзауға аурудың көзі сүт. Жатырда жұқтыру сирек кездеседі.

Шошқа және құстарға негізінен алиментарлық жолмен жұғады. Аурудың дамуына және ауырлығына азықтандыру жағдайы, күтімі және пайдаланулары үлкен әсер етеді. Мерзім эпизоотиялық процеске әсер етпейді, бірақ та мал қолда тұрғанда туберкулез жиі байқалады.

Туберкулезбен ауыратын адам малмен жанасқанда, ол қоздырғыштың адамдық түрімен ауырады.

Аурудың өтуі және симптомдары. Туберкулезде инкубациялықкезеңнің ұзақтығы 2-ден 6-жұма аралығында. Ауру созылмалы. Ауру айлап, жылдап созылады, ауру мал титығына жетіп арықтайды және өледі. Аурудың жіті түрі өте сирек кездеседі, онда да жас малдарда. Шартты активті немесе ашық, туберкулез, демек бактериялардың бронхиялдық шырыш, нәжіс немесе сүтпен сыртқа бөлінуі және жасырын туберкулез, бұнда бактериялар ошақта аулақтанған, демек сыртқа бөлінбейді.

Мүйізді ірі қарада негізінен өкпе зақымданады. Алғашқы белгілерінің бірі сиректеу құрғақ жөтел. Бірте-бірте бір жұма және тіпті айлар ішінде жөтел жиіленеді,ауырсынады,ылғалды. Салқын ауа,тозаң,қозғалыс жөтелге жол ашады. Процестің дамуына орай аускультациялағанда сырыл естіледі немесе везикулярлық демалыс нашарлайды. Кейде демалысы естілмейді. Аурудың ошағы көлемді келіп, үстіңгі жағында жатса (тауықтың жұмыртқасынан кем емес) перкуссиялағанда әлсіздеу ошақ білінеді. Демалысы қиындайды, оны жеңілдету үшін мал мойынын созады, жиі жөтелгеннен барлық денесі дірілдейді.

Ауру дамыған сайын тәбеті өзгермелі келеді. Мал бірте-бірте арықтайды, уланудан тышқақтауда бұған себеп болады. Әдетте өкпедегі процеске лимфа түйіндеріндегі өзгерістер ере жүреді. Олар үлкейген, бұдырмақ нығыз, кейде іріңді тесік пайда болады. Өкпедегі процесс асқынғанда кеңірдек және көмекей ауырады. Бұл кезде кеңірдек және көмекейді қысқанда ауырсынады және оған ұстамалы ауырсынатын жөтел қосылады. Жұтыну ауыртады және қиын. Ауырсынуду азайту үшін мал мойнын созады. Желіннің туберкулезінде, зақымдалған бөлігінде бірте-бірте қатты тығыз бұдырмақ пайда болады. Ауру бөлігі үлкейе бастайды. Бұнымен қатар желін үсті лимфа түйіндері өзгереді (олар үлкейген және бұдырмақ). Сүтте кенет өзгереді: сұйық, үлпегі бар, ал кейде ірің араласып көгереді. Жатырдың туберкулезі бедеулікпен сипатталады, жыныс органдарынан шырышты-ірің ағады, жатырдың қабырғасы қалыңдайды, кейде бұдырмақтар пайда болады, жыныс мүшелері зақымданған сиырлар күйлегіш келеді. Тері асты лимфа түйіндерінде өзгерістер болады, бұқаның ені ауырады (орхит).

Шошқаның туберкулезі мүйізді ірі қара немесе құс шаруашылықтарында туберкулез болса байқалады. Аурудың симптомы байқалмайды, алқым, жұтқыншақ, мойын лимфа түйіндерінің үлкейгендері байқалады. Өкпесі ауырса жөтеледі құсады, ішегі зақымданса іші өтеді, арықтайды.

Қой және ешкіде туберкулез сирек кездеседі. Егерде бола қалса аурудың клиникалық белгілері мүйізді ірі қаранікіне ұқсас.

Құста туберкулез жасырын түрінде өтеді. Тауық жиі ауырады, қаз, үйрек, күрке тауық сирек ауырады. Негізгі клиникалық белгілері: денесінің қызуы көтеріледі, жуасиды, көп қозғалмайды, арықтайды, жұмыртқалауы төмендейді, айдары және сақиналары бозарады, тыржиады, буындары іседі, ақсағандары байқалады.

Қымбат терілі аңдардан тубекулезбен күзен, сазқұндыз, түлкі ауырады. Көпшілігінде жастары ауырады. Ауру малдар демігеді, жөтеледі, лимфа түйіндері үлкейеді, іші өтеді, арықтайды.

Маңызды патанатомиялық белгілері: Ішін жарғанда өкпесінде қызыл – сұр сары түсті нығыз бұдырмақ. Өкпені тіліп қарағанда көлемі әрқалай өліеттенген ұлпаны ошағы табылады. Кейбір жағдайда бұл ошақтарда тас байланған, басқаларында ұлпалары іріңдеп қуыс пайда болған (тесік өкпе). Үлкен ошақтармен қатар көлемі кендір дәніндей сары-сұр түсті бұдырмақтар болады. Өкпенің зақымдалған бөлігіне жақын орналасқан плевраның тығыз келген

фиброзды түйіндерімен жабылған, олар гүл капустаға және полипке ұқсас. Бұндай фиброзды түйіндердің ортасында өліеттенген немесе тас байланған, шет жағы тығыз келген ақ-сұр түсті фиброзды ұлпадан тұрады, оны меруерт деп атайды. Кеуде қуысының лимфа түйіндері үлкейген, бұдырмақ, казеозды ошақтар бар. Осыған ұқсас процестер басқа лимфа түйіндерінде де байқалады. Өліеттенген туберкулез ошақтары бауыр, көк бауыр және бүйректерінде де кездеседі.

Диагноз қою әдістері Бактериологиялық зерттеу.Сүтқоректілерден зерттеу үшін

алынатын материал: лимфа түйіндері (жұтқыншақ, жақ астындағы, ауа тамырлары, аралық перде, шажырқайлы), илиоцекальды қосылыс және мықын ішек аумағында алынған лимфа түйіндерін бөлек салады. Одан басқа порталды жаурын алды, желін үсті, шаптың лимфа түйіндері және ішкі мүшелерін — өкпе, бүйрек, бауыр туберкулез өзгерістерін тапқанда, сутті зерттеуге жібереді. Құс туберкулезін анықтау үшін құстардың денесін түгелдей жеткізеді.

Микроскопиялық зерттеу. Материалда қышқылға төзімді микобактериялардың барын және ластану дәрежесін анықтау үшін бактериоскопиялвқ зерттеу жүргізеді. Әр бір мүшеден және лимфа түйіндерден материалды езіп екі жағындыдан дайындайды. Жағынданы ауада кептіріп, жалынға бекітіп Циль-Нильсен әдісімен бояйды.

Циль-Нильсен әдісі бойынша бояу 1. Бекітілген препаратқа сүзгіш қағаздың тілімін салып, үстінен

Циль фуксинін құйып, спиртовкамен бу шыққанша қыздырады, сол күйінде бояуды 3-4 минутке қалдырады (5 минутқа дейін қалдыруға болады).

2. Қағазды алып 30 секунд бойына препаратты күкірт қышқылының 5%-ті ерітіндісімен түссіздендіреді.

4. Қосымша 3 минуттай уақыт Леффлер көгімен бояйды. 5. Сумен жуады, кептіреді.

Жағындады туберкулез микобактериялары өзіне тән морфологиясы – ұзын, жіңішке, сәл иілген қызыл түсті таяқша, жиі түйіршіктерді көруге болады. Олар жеке немесе топталып орналасады. Атипті микобактерияларды нағыз туберкулез қоздырушысынан ажырату қиынға түседі. Бірақ олар жиі жуан жіне түйіршіксіз болып келеді.

Бактериологиялық зерттеу.

Бактериологиялық зерттеу 1 мл сынамада 20-100 микобактерия болғанда оң нәтиже береді. Таза культураны бөліп алу үшін зардапты материалды алдын ала өңдейді.

Зардапты материалдың бір бөлігін (10 г) алып келіге стерильді кұм немесе ұсақталған шыны қосып езеді, езіндіге 3-6% күкірт қышқылын құяды немесе 5-10% қымықдың қышқыл ерітіндісін бір бөлік материалға төрт бөлік қышқыл мөлшерінде қосады. Содан соң 10-15 мин 3000 айн/мин центрифугада айналдырады. Жалпы қышқылдың әсер ету экспозициясы 30 мин аспау керек№ Центрифугаттың жоғарыдағы сұйығын төгеді. Тұңбасын 2-3 рет физиологиялық ерітіндімен центрифуга арқылы жуады. Осы даярланған материалды қоректік орталарға себінді жасайды және жағынды дайындап Циль-Нильсен әдісімен бояп микроскоппен зерттейді.

А.П.Аликаева әдісі.материалдың бір бөлігін(10г)келіге салып3-6% күкірт қышқылын құйып 10-20 минут бойы ұстайды. Келінің үстінен пергамент қағазбен жауып қояды. Содан кейін қышқылды төгіп тастап 2-3 рет физиологиялық ерітіндімен жуады. Материалдың бөлігін қайшымен ұсақтап, стерильды құм немесе шыны қосып аз мөлшерде физиологиялық ерітіндіде (1-1,5 мл) езеді. Езіндіден жағынды дайындайды және қоректік орталарға себінді жасайды.

Микобактерияларды өсіруге келесі орталар қолданылады; Левенштейн-Йенсеннің тығыз жұмыртқа қосылған ортасы, Гельберг, Петраньяни, ФАСТ-3Л, Финн-2 орталары. Себіндіні Пастер түтігімен немесе бактериалдық ілмекпен жасап адам және ірі қара мал туберкулезінің қоздурушыларын өсіру үшін 37-38°С, құс туберкулезінің микобактерияларын 42-45°С термостатқа қояды. Егер екі күнде ортаның түрі, түсі өзгерсе, себіндіні қайта жасайды. Содан үш ай бойы бақылайды.

Ірі қара мал туберкулездің қоздырушысы Mycobacterium bovis

өсіндісі 10-60 күнде пайда болады; Mycobacterium tuberculosis – 20-

30 күнде, Mycobacterium avium – 10-20 күнде, ал атипті микобактерияларда 3-30 күнде байқалады.

Mycobacterium bovis-тіңколониялары20-60күн өткеннін соңұсақ, домалақ, сарғыш түсті, кедір-бұдыр тізбектер сирек кездеседі. Mycobacterium tuberculosis кедір-бұдыр,құрғақ тізбік түзеді.Құс

туберкулезінің қоздырушысы басқа туберкулез микобактерияларына қарағанда тез өседі. Тізбектері клегейлі сары немесе сұр түсті№ түйме тәрізді болып келеді.

Биологиялық зерттеу.

Биосынаманы микобактериялардың зерттейтін материалда бар-жоғын, туберкулез қоздырушылардың зардаптылық қаситеттерін және оларды ажырату үшін жүргізеді. Зерттеу үшін алынатын үш қоян, үш теңіз тышқанына ППД-туберкулинмен, үш тауыққа құстардың туберкулинімен аллегиялық сынама қойылады. Реакцияны 24-48 сағаттан соң бақылайды. Биосынама қою үшін теріс нәтиже берген жануарларды пайдаланады. Зерттелетін материалдың 1 г 1 мл физиологиялық ерітіндіде езіп қоймалжын дайындайды. Теңіз тышқанына – шабының тері астына, , қоянның – құлағының тамырына, тауыққа ө қанатының астындағы көк тамырына егеді. Бақылау үш ай бойы жүргізіледі. Туберкулез дами бастаған теңіз тышқандарының материал егілген жерінде 14-30 күннен кейін терісі ісіп, тығыздалып, содан соң жара пайда болады. Жергілікті лимфа түйіндері ұлғаяды. Жануар арықтап салмағын жоғалтады. 30 күннен кейін туберкулинмен аллергиялық сынама құйылады. Осын сынама оң нәтиже бергенде және аурудың клиникалық белгілері байқалғанда жанурдың біреун сойып, патологиялық анатомиялық зерттеу жүргізеді. Ішкі мүшелерінде айқын белгілері табылмаған жағдайда басқа екі теңіз тышқандарды бақылау жалғастырады. Үш айдан соң қолған жануарларды сойып бактериоскопиялық зерттеу нәтижесінде қорытынды жасалады. Тәжірибеге алынған зертханалық жануарлардың басқа түрлері де осы әдіспен зерттеледі.

Микобактериялардың түрін анықтаған кезде келесі мәліметті ескеру қажет: теңіз тышқаны мен қоянда жалпылама (генерализденген) процесс байқалғанда — ірі қара малдың туберкулез қоздырушысы болып саналады; өзгерістер болмағанда немесе қоян өкпесінде бірең-сараң типтік ошақтар табылып және теңіз тышқанында генерализденген процесс байқалғанда – бұл адам туберкулезінің қоздырушысы болып есептеледі.

Ажыратып балау. Туберкулезге балауды эпизоотологиялықмәліметтерге, клиникалық, патанатомиялық, аллергиялық және зертханалық зерттеулердің қорытындыларын ескере отырып қояды.

Құбылмалы температура, әлсіздігі, тәбетінің өзгерушілігі, бірте-бірте арықтауы, өкпе жағынан өзгерістердің күшеюінің (жөтел, демалысының қиындауы, әсіресе бұлшық етке түскен болар – болмас

ауырлықтан) кейбір балаулық маңызы бар. Сондай – ақ алқым, жауырын алды, мойын, шап, желін үсті лимфа түйіндерінің үлкеюі, қатаюы және бет жақтарының бұдырмақтануында ауруды анықтауда көп септігі тиеді.

Туберкулезге тірідей балауды аллергиялық зерттеумен қояды. Ол үшін туберкулин (аллерген) ді пайдаланады- ол туберкулез қоздырғышының өлтірілген өсіндісінің стерилді сүзіндісі. Туберкулиннің екі түрін қолданады: тазаланған құрғақ туберкулин (ППД) сүтқоректілер үшін және тазаланған құрғақ туберкулин (ППД) құстар үшін. Туберкулинді пайдалану нұсқауы бойынша қолданады. Қазігі кезде көзге туберкулин сынамасы және тері ішіне енгізу әдісі қолданылады.

Соңғы жылдары жаңа әдістер енгізіле бастады.ИФА (иммунды ферментті анализ)және ПЦР (полимеразды центтік реакция).

Батериологиялық зерттеумен (қақырық,сүт, жатырдан аққан нәрсе, ірің т.б.) аурудың қоздырғышын анықтайды.

Туберкулезге патанатомиялық балау қойғанда өкпеде ұсақ бұдырмақтар, туберкулез: казеоз ошағы және өкпеде кеуек, сірі қабықтарында, әсіресе плеврада меруерттену. Сондай-ақ кеңірдек, көмекей немесе ішектің кілегей қабықтарында бұдырмақтар және желін лимфа түйіндерінде казеозды процестің болуының маңызы зор. Әйтсе де бұндай патанатомиялық өзгерістер сирек кездеседі, демек ауру малды, аурудың бастамасында сойып тастайды, дегенмен туберкулезбен ауырған малдың өкпесі және лимфа түйініндегі өзгерістер бастапқы кезеңінде кездеседі.

Көпшілік малдарда өкпе туберкулезі байқалады, сондықтан оны өкпесі зақымданатын басқа аурулардан ажырату абзал. Бұндай ауруларға: туберкулез (өкпе формасы), патереллез (көкірек формасы) және алаөкпе.

Негізгі емдік және профилактикалық шаралар.

Ауру малды емдемейді, сояды. Аң фермаларында аурудың алдын алу үшін күзендерге тубазид (изаниазид) қолданады.

Туберкулезде иммунитет стерильді емес, демек микабактериялар организмде болғанда ғана сақталады.

Фагоцитоз аяқталмай және фагоциттелген микобактериялар өлмейді. Организмнің қабілеттілігі патологиялық процесті шоғырландырып, гранулема – туберкулдің ішінде ауру қоздырғышының өсіп-өнуін тежейді.

Мүйізді ірі қараның туберкулезінің алдын алу үшін арнайы Кальмет және Терен 1924 жылы дайындаған БЦЖ вакцинасын қолданады.

Туберкулездің алдын алу (профилактикалық) шаралары шаруашылыққа аурудың қоздырғышының сырт жерден енуіне жол бермеу, ауру малды анықтау жүйелі түрде зерттеу жүргізу, ауру малдарды уақытымен сойып, сау малдарды қорғап және адамдарды туберкулезден сақтау үшін кешенді вет-санитариялық шараларды қолдануға негізделген.

Бақылау cұpaқтapы:

1. Малда және адамда туберкулез тудыратын қоздырушыларды атаңыз?

2. Туберкулез қоздырушылары қандай морфологиялық ерекшеліктермен сипатталады?

3. Туберкулез микобактерияларды зерттеу үшін жағындыны қандай әдіспен бояйды?

4. Туберкулез қоздырушысының сырқы ортада төзімділігі

5. Туберкулез қоздырушысының дезинфекциялық ерітінділерге сезімталдығы қандай?

6. Туберкулез микобактерияларын өсіру үшін қандай жағдай және қоректік орталар қажет?

7. Микобактериялардың L-формалары деген не?

8. Микобактериялардың атипті түрлері қандай қасиеттермен сипатталады?

9. Зерханалық балау үшін қандай материал зерттеуге алынады?

10. Микобактериялардың таза өсіндісін алу әдістерін сипаттаңыз?

11. Туберкулездің негізгі балау әдістері?

12. Туберкулез кезіндегі пайда болатын иммунитеттің

13. Туберкулезды алдын-алу үшін вакцина бар ма?

Тест сұрақтары:

1.Әрі қара мал туберкулезінің қоздырушысы?

D) Mycobacterium tuberculosis

2. Құс туберкулезінің қоздырушысы? A) Salmonella dublin

B) Mycobacterium bovis C) Mycobacterium murium D) Mycobacterius avium E) Pasteurella multocida

3. Адам туберкулезінің қоздырушысы? A) Bacillus anthracis

B) Mycobacterium tuberculosis C) Brucella ovis

D) Mycobacterium murium E) Escherichia coli

4. Кемірушілер туберкулезінің қоздырушысы? A. Pasteurella multocida

B) Mycobacterium murium C) Bacillus anthracis

D) Mycobacterium tuberculosis E) Escherichia coli

5. Микобактериялардың тыныс алу бойынша қандай топқа жатады?

С) Факультативті анаэроб Д) Микроаэрофил Е) Факультативті аэроб

6. Спора, капсула (қауашақ) түземе?

А) Спора түзеді В) Капсула түзеді

С) Спора, капсула түзеді Д) Спора, капсула түзбейді Е) Спора түзбейді

7. Талшықтары бар ма? А) Монотрих В) Перитрих С) Лофотрих Д) Амфитрих Е) Жоқ

8.Қоздырушының сыртқы пішіні? А) Шар тәрізді В) Таяқша тәрізді С) Ирек тәрізді Д) Жепше тәрізді Е) Иілген таяқша

9.Жануарлардың қандай ішкі мүшелерінде өзгерістер жиі байқалады?

А) бауырда В) ішекте С) өкпеде

10.Тірі малда туберкілезді балау әдістері? А) Серологиялық

B) Бактериологиялық С) Аллергиялық

D) Вирусологиялық Е) Биохимиялық

11.Қандай аллерген пайдаланады? А) Бруциллин В) БЦЖ С) Туберкулин

12.Туберкулезді қандай аурулардан ажырату қажет? А) Бруцеллез В) Сальмонеллез С) Сібір жарасы

Д) Пастереллездің өкпелік түрі Е) Эшерихиоз

13.Туберкулезға қарсы қолданатын вакцина? А) СТИ В) БЦЖ

19 сурет. Байытылған қоректік ортада өсірілген культурадан жасалған жағынды: жіпшелер (сол жақта) и шоғырлар(оң жақта)

20 сурет. Туберкулез қоздырушылары қақырықтан жасалған жағындыда. Циль-Нильсен әдісімен боялған.

21 сурет. Туберкулез қоздырушыларының топтасып орналасуы.

22 сурет. Туберкулез қоздырушының морфологиясы (Циль-Нильсон әдісімен боялған жағынды)

23 сурет. Микобактериялардың өсінділік қасиеттері Микобактериялардың Левенштейн-Йенсен ортасында өсуі:

а –Mycobacteriumtuberculosis; б,в – фотохромды микобактериялар

24 сурет. Өкпе туберкулезі.

а – өкпелік бастапқы туберкулездық кешең (патологиялық ошақтар өкпе және жергілікті лимфатүйіндерде); б – өкпенің миллиарлы туберкулезі; в – өкпенің фиброзды ошақты туберкулезі.

Дата добавления: 2017-01-28 ; просмотров: 1797 | Нарушение авторских прав

источник

Бактериялар классификациясы.

Тiрi дүние жүйесiнде бактериялар клеткалылар империясына, Прокариоттар дүние тармағына немесе Бытыраңқылылар (Монера) дүниесiне жатады. Молекулалы-биологиялық зерттеулерге байланысты бактерияларда екi дүние тармағын: Архебактериялар және Эубактериялар (Серавин, 1991) немесе үш дүние тармағын: Архебактериялар, Эубактериялар және Оксифотобактериялар (Мамонов және т.б., 1992) қарастырады.
Бактерияларды микроскопиялық ядросы жоқ организмдердiң тобы ретiнде және ескi оқулықтардағы бактерияны бiр бактериялар дүние деңгейiнде қарастыру, қазiргi кезде ескiрген. Л.Н. Серавиннiң (1991) пiкiрiнше, бактериялар — бұл ерекше клеткаға дейiнгi (прокариотты) бактериоидты деңгейлi құрылысы бар организмдер, оның құрылысы: процитке, процит отарына, полипроциттерге бөлiнедi.

Бактериялар бiздiң планетаның қарапайым организмдерi болып табылады, олар құрылысы және тiршiлiк ету процестерi бойынша әртүрлi болып келедi:

Цианобактериялар(көк-жасыл балдырлар)2 мың түрге жуық 54 бактериялар тiршiлiк етедi Бұл үш млрд жыл бұрын пайда болған өте көне организмдер. клеткалардың пiшiнi доғалы, цилиндрлi таяқша тәрiздi. Ционобактериялар бiржасушалы болуы мүмкiн немесе көпжасушалы жiпше құрайды клетканың жарғақшасы целлюлоза, нуклеин және пектин заттарынан тұрады. Сыртынан клеткалар тығыз қапшық тәрiздi сiлемеймен қапталған. Барлық прокариоттар сияқты оларда ядро болмайды. Цианобактериялар клеткаларының түсi әр түрлi – көкжасылдан күлгiн қызыл және қараға дейiн Мұндай спектр ерекше пигменттер жинағымен анықталады олар – хлорофилдер, ксантофилдер және фикобилиндер Цианобактериялар жасушаның екiге бөлiну арқылы көбейедi.
Тiршiлiк ету ерекшелiгi фотосинтезбен атмосфералық азотты азотфиксациялау қабiлетi болып табылады. Көне дәуiрде Архей заманында атмосферасы оттегiмен цианобактериялардың фотосинтезi қызметiнiң арасында байыған
Цианобактериялардың негiзгi бөлiгi тұщы суларда, ал кейбiр аздау түрлерi теңiздерде мекен етедi Шалшық сулардың қарқынды гүлдеуi цианобактериалардың көбеюiмен байланысты. Азотфиксациялайтын цианобактериялар ауа азотын меңгерiп оны басқа организмдер пайдалана алатын қолайлы қосылыстарға айналдырады.
Цианобактериялардың маңызы: зат және энергия айналымында үлкен рөл атқарады.
Археобактериялар

Архебактериялар (грекше Archaios — көне және бактерия) физиологиялы-биохимиялық қасиеттерi бойынша нағыз бактериялар-эубактериядан ерекше, клетканың құрылысы прокариотты болып келетiн микроорганизмдер тобы. Архебактерияның мембрана липидiнiң құрамы, эубактерияда да, эукариоттарда да кездеспейтiн глицерин мен изопреноидты спирттiң эфирi кiредi. Архебактерия клетка қабықшасы эубактериядағы муреиннен емес, қышқыл полисахаридтен, ақуыз немесе псевдомуреиннен тұрады. РНК-полимеразасы 9-12 субъбiрлiктен тұрады.

Рибосомаларға оған кiретiн ақуыздың күштi қышқылды болуы тән. Эукариот хромосомына тән, архебактериялардың генетикалық материалында жүздеп қайталанатын нуклеотидтi тiзбектермен интрондар қатысады. Архебактериялар рибосомды және тасымалдаушы РНК-дағы нуклеотидтер тiзбегiнiң құрамы бойынша, басқа микроорганизмдерден ерекшеленедi. Архебактериялар зат алмасу типi бойынша, физиологиялық және экологиялық ерекшелiгi бойынша әртүрлi болады, оның iшiне: аэробтар мен анаэробтар, хемогетеротрофтар мен хемоавтотрофтар, нейтрофилдер мен ацидофилдер кездеседi. Кейбiр архебактериялар (галлобактериялар) фотосинтездiң, жарықты хлорофил емес, бактериородоксин сiңiретiн ерекше типiне ие.
Архебактериялардың бес топқа жататын (25 тұқым) 40 тан астам түрi бар. Кейбiр зерттеушiлер Архебактерияларды жеке дүниеге, ал басқалары (Mendosicutes) және (Archaebacteria) прокариттар дүние үстi мен бөлiмiне жатқызады.
Архебактерияларды 1977 жылы Л.Маргун мен Д.Ненни (АҚШ) солай атап дүние деңгейiне бөлiп шығарды. Бұл микроплазмаға тән, метантүзушi, аэробты күкiрт қышқылдаушы, анаэробты күкiрттi қайта түзушi, термоацидофильдi күкiрттi аэробтар мен галафилдер. Архебактериялардың клетка пiшiнi шар, цилиндр, спираль, сәуле, төртбұрыш, қорап тәрiздi және т.б. болып келедi. Олар, прокариоттар сияқты нуклеидтен, эукариоттарға тән мембранды органелла: митохондрия, лизосома, Гольджи аппараты, эндоплазмалық тордан тұрады. Барлығында клеткалы қабықша, кейтүрлерiнде талшық пен фибриллдер болады. Кейбiр түрлерi моноқабатты липидтi мембрана түзедi. Көбiсiнде гликоген кездеседi.
Клеткалы қабықша құрамында муреин орнын басқа биополимерлер қышқыл МПС, ақуыз немесе псевдонуклеин құрайды. Оның нуклеиннен айырмашылығы, оның құрамында мурамды қышқыл болмайды. 100 градустан жоғарғы температурада дамуы мүмкiн.

Бактериялардың экологиясы

Адамға пайдалы бактериялар.Микроорганизмдердiң адам үшiн маңызы зор: бiрiншiден, олар биосферада үлкен рөл атқарады және екiншiден, оларды әртүрлi әдiстер арқылы қажеттi мақсатта қолдануға болады.

Адам барған сайын бактерияларды кеңiнен қолдануда. Бұл қазiргi өндiрiстiң қайта қурылуы және биотехнологияның пайда болуының алғы шарттары. Осыған қарамастан, бiз күнделiктi қолданыс заттарының, соның iшiнде қоректi заттар мен энергия көзiнiң алыну әдiсiнiң түбiрiмен өзгертетiнiне сенiмдiмiз. Биотехнологияның өркендеуi көп жағынан генетикамен байланысты. Генетикалық бiлiмнiң жиналуынан, кез-келген организм генiмен, соның нәтижесiнде, айналымға қатысуға еркiн мүмкiндiк алдық. Осылай гендiк инженерия пайда болды.

Биогеохимиялық циклдар (биогендi элементтер айналымы). Азот айналымына келесi бактериялар қатысады: а) азоттүзушi бактериялар, еркiн тiршiлiк ететiн сапрофиттер, мысалы Azotobacter, немесе симбионттар, мысалы Rhizobium;
б) нитраттаушы бактериялар, органикалық қосылыстарда байланысқан азотты (мысалы, ақуызда) нитратқа, мысалы Mitmsomonos Nitobactor: айналдырады;
в) нитраттайтын бактериялар, мысалы Thiobacillus, яғни нитратты бос азотқа айналдырады.

Ағын суларды тазарту. Тазартушы құрылыстардағы бактериялардың рөлi, топырақтағымен бiрдей-ақ. Екеуiнде де, олар органикалық заттарды ыдыратып, оларды еритiн зиянсыз бейорганикалық қосылыстарға айналдырады. Күнделiктi ағын суларды алдын ала арнайы қоймаларда сұйық бөлшек пен құмды тұнбаға бөледi, және содан кейiн оны, аэробты және анаэробты бактерияларды қолдана отырып бiрнеше кезеңмен қайта өңдейдi. Анаэробты бактериялар түзетiн метан, кейде тазартушы құрылыстардың жұмыс iстеушi механизмдерiнде жанармай ретiнде қолданылады.

Тазартудан кейiн, өзенге ағызатын тазартылған сұйықтық алады, және зиянсыз органикалық және бейорганикалық заттар мен микроорганизмдерден тұратын құмды (көбiне бактериялар мен қарапайымдылар), кептiрiп егер арасында ауыр металмен ластанбаса, тыңайтқыш ретiнде қодануға болады.

Симбиотикалық бактериялар. Сүтқоректiлер мен басқа жануарлар целлюлозаны қорыта алмайды, себебi целлюлоза ферментi жоқ. Шөппен қоректенушi жануарлардың қорегiнiң негiзгi массасы жасұнық құрайды. Бiрақ олардың iшектерiнде, жасұнықтарды қорытатын симбиотикалық бактериялар мен қарапайымдылар тiршiлiк етедi. Қояндарда ондай бактериялар соқыр iшекте және құрт тәрiздi өсiндiде, ал сиыр мен қойда – месқарында тiршiлiк етедi. Жанама түрде бұл бактериялар адамға да қызмет етедi, себебi адам үй жануарлар етiн қорек ретiнде қолданады. Адамға тiкелей қатысты, өзiнiң iшегiнде “микрофлорасы” бар. Iшекте көптеген бактериялар тiршiлiк етедi, адамның терiсiнде тiршiлiк ететiн бактериялар патогендi организмдерден қорғайды.

Адамға зиянды бактериялар.Бактериялар адамға екi жағдайда зиянды болуы мүмкiн. Бiрiншiден, егер ерекше шаралар қолданбаса сапрофиттi бактериялар ас азық – түлiктердi бұзады; осыдан азық – түлiктердi сақтаудың көптеген түрлi және экономикалық жағынан пайдасыз тәсiлдерi. Екiншiден, бактериялар аурулардың қоздырғышы болуы мүмкiн: бұл әсiресе жануарларға қатысты. Адамдарда, үй жануарлары да (хайуандар) ауырады, ал кейбiр кездерде егiстiктерде зардап шегедi. Аса тараған бактериалды және вирусты аурулар инфекцияларының таралу тәсiлдерi ұқсас болғандықтан, бұл ауруларды бiрге қарастыру ыңғайлы.

Жануарлардың аса қауiптi ауруларына сальмонеллез жатады. Өсiмдiктердiң бактериалды ауруларынан жемiс өсiмдiктерiнiң галлдары және алма ағашпен алмұрттардың бактериалды күйiгiн тудыратын Agrobacterium tumefaciens және Erwinia amylovorum – мен ауруларды атап кетсе болады.

Ауру тудыратын бактериялар және олармен күресу.

Адамдарды, жануарларды, өсімдіктерді ауруға шалдықтыратын бактериялар тобы ауру туғызатын бактериялар деп аталады. Бактериялардың оба, сіреспе, туберкулез, іш сүзек, баспа, топалаңжәне т. б. сияқты ауруларды туғызатыны ертеден-ақ белгілі болды. Ауру туғызатын бактериялар адам денесіне енген соң оның ағзалық затымен қоректену, тез көбейе бастайды. Сөйтіп өзінен бөлінген улы заттармен ағзаны улайды (мысалы, баспа мен сіреспе аурулары кезінде, ағзаның қанайналымына улы заттар шығарады).Қан улы заттарды ауру адамның бүкіл денесіне таратады.Ауру туғызатын бактериялар ауада, суда, тарамда болатындықтан, солар арқылы сау адамдарға жұғады. Көпшілік орындарда, бөлмеле неғұрлым ауа таза болса, соғұрлым адамдар аз ауырады. Оба мен көкжөтел бактериялары ауада тез жойылады. Туберкулез таяқшалары лас шаңда 3 айға дейін тіршілік етіп, шаңмен бірге ауаға таралады. Сондықтан үйді, сынып бөлмесін күнде желдетіп отыру қажет. Оба бактериясы топырақта 25 күнге дейін, ал іш сүзегінің бактериясы 3 айға дейін сақталады. Ауру туғызатын бактериялар мен адамдардың жаппай ауруын індет (эпидемия) дейді.

Тек медицинаның қарқынды дамуының нәтижесінде ғана микробиология өнеркәсібінде микробтармен күресу шаралары табылды. Ауру туғызатын бактерияларды жоятын қасиеті бар іш сүзегіне, дизентерияға қарсы қолданылатын дәрілер алынды. Ауырған кезде адам түрлі дәріні пайдаланады. Дәрі адам денесіндегі бактерияларды өлтіреді, сөйтіп адамның ағзасын жұқпалы микробтардан тазартады. Қазіргі кезде жұқпалы ауруларға арналған дәрілердің жаңа түрлері өндірілуде.

Жұқпалы аурулардың алдын алудың негізгі жолы — тазалық ережелерін сақтау. Мысалы, қайнамаған, лай су ішпеу. Тамақ ішер алдында қолды жуу. Киімді таза ұстау, ағзаны тынықтыру. Дененің жарақаттанған жеріне дереу йод жағу, тағамдарды көгеруден сақтау және т. б. (Ауасы тазартылған бөлмеле бактериялар саны 13 есе азаяды.)Бактерияның басқа түрлері сары ауру, қызамық, қуздама (ревматизм) ауруларын туғызады. Бұл бактерия түрлері де ауа арқылы таралады.

Адамның өкпесінде туберкулез ауруын тудыратын бактерияларды 1882 жылы Р. Кох анықтады. Туберкулез жұқпалы ауру болғандықтан, сілекей тамшылары арқылы таралады. Мал туберкулезбен ауырғанда бұл аурулы қоздыратын бактериялар адам денесіне сүт арқылы беріледі. Тамақ, су арқылы сүзек, сальмонелла ауруларын қоздырушы бактериялар жұғады.

Қантышқақ (дизентерия) ауруын дизентерия бактериялары қоздырады. Ауыратын сиырдың сүті арқылы сарып (бруцеллез) ауруы таралады. Кейде сүрлемеленген көкөністің құрамында кездесетін клостериум, ботулинус бактерияларының споралары жоғарғы температурада қайнатқаннан кейін де сақталады. Тығыз жабылған ыдыстың ішінде дамуын жалғастырады да, улы заттар бөледі. Мұндай тағам адамдарда ботулизм ауруын туғызады. Ондай кезде адам қазаға ұшырауы да мүмкін.

Пенициллин дәрісін (антибиотик) қабылдағанда ауру қоздырғыш бактериялар тіршілігін жояды. Сондықтан да бактериялар қоздыратын түрлі ауруларды пенициллин, ампициллин, бисептол сияқты дәрілермен емдейді. Адамға суық тиіп ауырғанда да ағзада бактериялар көбейіп кетеді. Сондықтан ол аурулы антибиотиктердің көмегімен 2-24 сағат арасында жазып жіберуге болады. Ертеде (VI ғасырда) Қытайдан басталып, Еуропаға таралған оба ауруы күніне (үлкен қалаларда) он мыңдаған адамдардың қазаға ұшырауына себепші болған.

Бактериялардың көптеген түрі өсімдіктерді де зақымдайды, ол аурулы бактериоз дейді. Олар бау-бақша, техникалық жеміс-жидек өсімдіктерін зақымдал, зор нұқсан келтіреді. Бактерияларөсімдіктің сабағын, тамырын, жемісін шірітеді. Өсімдіктердің бактерия ауруларына қарсы негізгі күрес шаралары — тұқымды себер алдында улы химикаттармен өңдеу, ауруға төзе алатын іріктемелерді таңдап алу.

Бактериялар мақта өсімдігінде гоммоз (шайыр ағу) ауруын туғызады. Мақта тұқымында сақталған бактерия спорасы тұқыммен бірге өнеді. Мақта сабағын, жапырағын, қауашағын зақымдайды да, ірі қошқыл қоңыр түсті дақтар пайда болады. Оның беті сілемейленіп, жабысқақ болып тұрады, онда бактериялар шоғырланып, кейін кеуіп, қабыршақтанады. Одан соң жел ұшырып, екінші өсімдікке жұғады. Жапырағындағы лептесік саңылауы арқылы бактерия ішке өтіп, жасуша қабығы және цитоплазмасымен қоректенеді. Бұл аурулы болдырмау үшін мақта тұқымын үнемі химиялық заттармен өңдеп отыру керек.

Ғалымдар грек жаңғағы, жиде, терек, қарағай ағаштарының жапырақтарынан бөлінетін заттардың бактерияларды қырып жіберетінін анықтаған. Сондықтан үйде мал қораның жанына ағаш отырғызып, өсімдіктер егу қажет.

Адам, өсімдіктер мен жануарларды ауруға шалдықтыратын бактериялар бар, олар ауру туғызатын бактериялар деп аталады. Ауру туғызатын бактериялар ауада, сула, тағамда тіршілік етеді. Адамға солар арқылы оба, сіреспе, туберкулез, іш сүзек, баспа, қантышқақ, құздама ауруы жұғады. Адамның жаппай ауруы індет деп аталады. Ал өсімдіктердің бактериялық ауруы — бактериоз, мақтаның бактериялық ауруы — гоммоз (шайыр ағу). Аурудан сақтану жолы — тазалық сақтау.

Қазақтың біртума шипагері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы ауруларға өзінше атау берген. Оның ұсынуы бойынша: тышқақ — сатқа, қантышқақ — сатқақ, құздама — сорбуын.

Дәріс 5. Вирустар.

Вирустардың құрылысы және тiршiлiк процестерi

Вирустар – клеткасыз организмдер. Олар негiзiн құрайтын ДНҚ немесе РНҚ және оны қоршап тұрған белокты капсидтен тұрады. Вирустар бактериялардан миллион есе кiшi және оны 40000 есе үлкейтетiн электрондық микроскоп арқылы көруге болады.

Көптеген зерттеушiлер, вирустарды тiрi организмдер емес, олар тек күрделi құрылысты химиялық заттар деп есептейдi. Бiрақ вирустың ДНҚ молекулалары өзiн-өзi өндiре алады, бұл қасиет ДНҚ тән, сондықтан вирустық РНҚ генетикалық информацияның көзi және РНҚ өзi бола алады. Зақымданған клеткада вирустың нуклеин қышқылдарының бағдарламасы бойынша, иесiнiң рибосомаларында спецификалық вирусты ақуыздар синтезделедi және нуклеин қышқылдарынан жаңа вирустың бөлiмдерi түзiледi.

Осы топтың барлық түрi сияқты қызылша вирусы өзiн-өзi өмiрлiк қажеттiлiкпен қамтамасыз ете алмайды. Ол тiрi организмнiң клеткаларын бағындырып, көптеген вирусты бөлiмдерiн тудырады. Бiрнеше уақыт өткеннен кейiн вирустық клетка өледi де, вирустар басқа жаңа клеткаларды зақымдайды.

Тұмау вирусының көптеген түрлерi бар. Вирустар бiрте-бiрте өзгерiп жаңа қасиеттерге ие болады, сондықтан ғалымдар вирустың жаңа түрлерiн анықтауда. Микроскоптың көмегiмен тұмау вирустарын зерттеп, ғалымдар адамдарды аурудан сақтайтын арнайы препараттарды шығаруда. Бұл препараттар вакцина деп аталады.

Адам организмiнде мұрны мен тамағының сiлекейлi қабықшасын зақымдайтын суық тигiзетiн вирустар бар.

Ең қауiптi вирус, бұл қанның ақ түйiршiктерiн Т-лимфоциттердi зақымдайтын СПИД немесе ВИЧ вирусы. Организм антидене түзу және ауруларға қарсы тұру қабiлетiнен айырылады.

Қазiргi уақытта СПИД вирусы адамзатқа үлкен қауiп туғызады, себебi осы вирусты тасымалдаушылардың саны күннен – күнге өсуде. Суретте үлкейтiлген Т лимфоцитi көрсетiлген, қызыл түспен ВИЧ вирусы боялған.

Вирустардың қасиеттерi

Вирустар – бұл көлемi шамамен 20 нм – ден 300 нм – ге дейiн болатын өте ұсақ тiрi организмдер; орташалап алғанда олар бактериялардан 50 есе кiшi. Жоғарыда айтылғандай вирустарды жарықтық микроскоптың көмегiмен көру мүмiн емес (себебi олардың көлемi жарық толқынының жартылайұзындығынан кiшi) және олар бактерия клеткаларын ұстап қалатын сүзгiштен өтiп кетедi.

“Вирустар тiрi ме?” деген сұрақтар жиi қойылады. Егер тiрi деп, генетикалық материалдары (ДНҚ немесе РНҚ) бар және өзiн – өзi өндiру қабiлетi бар құрылымды есептесек, вирустарды тiрi деуге болады. Ал егерде тiрi деп, клеткалық құрылымды есептесек, жауап керi болу керек. Тағы да айта кететiн жәйт, вирустар қожайын-клеткасыз өмiр сүре алмайды. Олар өзiн-өзi тек қана тiрi клетканың iшiнде өндiре алады, сондықтан олар облигатты паразиттер болып табылады. Әдетте олар аурудың айқын белгiлерiн көрсетедi. Қожайын клетканың iшiне кiрген соң, олар қожайынның ДНҚ-ын “жойып” және өзiнiң ДНҚ немесе РНҚ пайдаланып, клеткаға вирустың жаңа көшiрмелерiн түзуге бұйрық бередi. Вирустар клеткадан клеткаға инерттi бөлшектер ретiнде жеткiзiледi. Вирустың құрылымы өте қарапайым. Олар вирустың өзегiн құрайтын генетикалық материалдан ДНҚ немесе РНҚ және оны қоршап тұрған капсид деп аталатын қорғаныс белок қабықшасынан тұрады. Толығымен қалыптасқан инфекциялық бөлшек вирион деп аталады. Герпес немесе грипп вирустары сияқты кейбiр вирустарда, қожайын – клетканың плазмалық мембранадан пайда болған қосымша қабықшалары болады. Басқа барлық организмдерден айырмашылығы, вирустарда клеткалық құрылым болмайды.

Жиi вирустың қабықшасы ұқсас қайталанатын субъбiрлiктер – капсомерлерден құралады. Капсомерлер де кристалдануға қабiлеттi, симметрияның жоғары дәрежесi бар жүйелер құрылады. Бұл рентгендiк сәулелердi қолдануға негiзделген, кристаллографикалық әдiстермен электрондық микроскопия көмегiмен, олардың құрылымы туралы мағлұмат алуға мүмкiндiк бередi. Қожайын клеткасында вирустың субъбiрлiгi пайда болысымен, олар бүтiн вирусты түзуге қабiлеттерi көрiнiс табады. Өзiн-өзi түзеу басқа да көптеген биологиялық жүйелерге тән, бұл биологиялық құбылыстарда iргелi маңызы бар.

Мысалға аденовирусында, полиома вирусында (папилломалар, полиомелит вирусы) икосаэдролар мен додекаэдрлар. Икосаэдраның 20 үшбұрышты қыры, 12 шыңдары және 30 қабырғасы бар. Аденовирустың әр 20 қыры бiрқатар капсомерлерден тұрады. Қосындысында капсомерлер саны 252 (240 алтыбұрышты және 12 бесбұрышты, икосаэдраның шыңдарында). Әртүрлi вирустарда бұл сандар өзгерiп тұрады. Мысалы: рХ174 бактерияларында 12-ге тең, герпес вирусында – 162, полиома вирусында – 42. Бұл вирустардың барлығында 12 бесбұрышты капсомерлер бар, соның өзiнде бактериофагта алтыбұрышты капсомерлер мүлдем жоқ және додекаэдр деп аталатын жүйе құрылады.

Спиральдi симметрияның ең жақсы суреттемесi болып РНҚ құрамдас темекi теңбiлi болып табылады. 2130 бiркелкi белок субъбiрлiктерi РНҚ мен қоса бүтiн жүйе – нуклеокапсидтi құрайды. Мысалы грипп вирусында нуклеокапсид қабықшамен қапталған.

Ең шынайы және қолайлы гипотеза болып вирустың “қашқын” нуклеин қышқылынан пайда болуы, яғни нуклеин қышқылының өзi шыққан клеткадан тәуелсiз репликациялануға қабiлеттенуi, бiрақ мұндай ДНҚ осы немесе басқа клеткаларды пайдалануымен (паразиттiк) репликацияланады. Сол себептен вирустар клеткалық организмдерден шыққан болу керек, және оларды клеткалық организмдердiң ата-тегi деп қарастыруға болмайды.

Бұл “өркендердi” қаншалық қарапайым екендiгiн бiлу тым қиын, бiрақ генетиканың жетiстiктерi, паразиттiк нуклеин қышқылдарының басқа түрлерiн вирус себепшi, соған қарамастан кейбiр гүл өсушiлер бұл қызғалдақтың ерекше сорты деп сатады. Өсiмдiк вирустары РНҚ-құрамдас вирустарға жатады.

Вирустық және бактериялық аурулардың берiлу жолдары.

Вирустық және бактериялық аурулардың берiлу жолдары бiрдей болғандықтан, бұл сұрақты бiрге қарастыру ыңғайлы.

Тамшылы инфекция – респираторлық аурулардың ең әдеттi таралу жолы (әдiсi). Жөтелу және түшкiру кезiнде ауаға миллиондаған кiшкентай сұйықтық тамшылары шашырайды. Iшiнде тiрi микроорганизмдерi бар бұл тамшыны, адамдар көп жиналған әсiресе ауа желдетiлмейтiн жерлерде жұтып алуы мүмкiн. Тамшылы инфекциядан сақтанудың гигиеналық тәсiлi-бет орамалдармен дұрыс пайдалану және бөлмелердi уақтылы желдетiп тұру.

Дата добавления: 2014-11-26 ; Просмотров: 2293 ; Нарушение авторских прав? ;

Нам важно ваше мнение! Был ли полезен опубликованный материал? Да | Нет

источник

Талшықтылар(жасыл эвглена)қоректенеді:Қоректенудің екі типі де бар

Тамақ өнеркәсібінде пайдаланатын бактериялар-Сүтқышқыл бактериялары.

Тамақ өнеркәсібінде пайдаланатын микроорганизмдер:Ашытқы бактериялары.

Тамақ өнеркәсібінде пайдаланатын-Сүтқышқыл бактериясы

Тамаққа тәбеті шаппай, тершіл болу ауруының белгісі-туберкулез

Тамақтан улану кезінде бірінші іс-әрекет:ауызды, асқазанды жуу

Тамақты дұрыс пайдалану туралы ғылым:Диетология

Тамақтың құрамындағы ақуызды ыдырататын фермент:қарында

Тамақтың он екі елі ішекте қорытылуына қатысатын ферменттің кездесетін безі-Ұйқы безі және ішек бездері.

Тамыр бөлігіне кірмейді:тамыр оймақшасы

Тамыр жемісі үшін өсірілетін өсімдік:Сәбіз

Тамыр жүйесі бөлінеді:Шашақ,кіндік

Тамыр жүйесі деп бір өсімдікте болатын. тамырлар жиынтығы:Негізгі,жанама,қосалқы

Тамыр кесінділері арқылы көбейтуге болатын өсімдік:таңқурай

Тамыр қалемшесі арқылы көбейе алады:Ақжелкен

Тамыр мен бүршіктің өсуіне қатысатын ұлпа -Түзуші.

Тамыр туйнекті өсімдік:георгин

Тамыр түкшелері дегеніміз:Тамырдың сыртқы жасушаларының ұзын өскінділері

Тамыр түкшелері орналасқан аймақ:Сору аймағы.

Тамыр түкшелері:минералды тұздардың ертіндісін сіңіреді (сорады).

Тамыраяқтылар тобына жататын жәндік:арцелла

Тамырға топырақтың құрамындағы ауа қажет:тыныс алу үшін

Тамырдың бөліну аймағының орналасуы -Тамыр оймақшасаның ішінде.

Тамырдың қай аймағында митоздық бөлінуі жүреді:Бөліну аймағында

Тамырдың минералды заттар мен суды тамырдан сабаққа сабақтан басқа мүшелерге өткізетін аймағыЖ:Өткізу аймағы

Тамырдың минералды тұздардың ертіндісін сіңіруі (соруы):тамыр түкшелерінде.

Тамырдың мықтылық, беріктік қасиеті неге байланысты?-Механикалық ұлпаға (Тірек ұлпасы).

Тамырдың өсу бөлімінен кейін орналасқан қалың түктері бар бөлік:Сору бөлімі

Тамырдың сору бөлімінің орналасуы:Өсу аймағының үстінде.

Тамырдың топырақтан сорып алған минералды тұздарының ерітіндісін жер үсті мүшелеріне жеткізеді:Өткізгіш

Тамырдың, пиязшықтың, түйнектің өсуін тездететін- калий.

Тамырларды қорғайтын ұлпа:Жабын

Тамырсабағы арқылы көбейеді:інжугүл

Тамырсабағы арқылы көбейетін өсімдік-бидайық.

Тамырсабағы медицинада пайдаланылатын лалагүл тұқымдас өсімдік: Құртқашаш.

Тамырсабақ дегеніміз -Көлбей жататын жер асты өркен.

Тамыры жоқ биіктігі 15-20 см орман өсімдігі:мүк

Тамыры жоқ биіктігі 70 см орман өсімдігі:Мүк

Тамырында түйнек бактериялары түзіліп, топырақты азотпен байытатын өсімдік тұқымдасы: бұршақ

Тамырында түйнек бактериясы бар-Асбұршақ

Таңертеңгі астағы тамақтың мөлшері-25%.

Таңқурайды көбейту әдісі:тамыр қалемшелері арқылы

Тарақанның аузы бейімделген:кеміруге

Тарих өміріндегі ең ұзын заман:Архей

Тарихи кезеңдерде тарпанның таралған аймақтары:Еуропа мен Батыс Қазақстан.

Тарихи кезеңдерде тарпанның тарлған аймақтары:Монғолия шөлі

Тарихи уақыттарда өліп біткендер(адамның кінәсімен):Көк түсті құс

Тас көмір түзуге қатысқан өсімдіктер:шаңжапырақ тәрізділер (қырықжапырақ)

Тас көмірдің бетінде ізі қалған өсімдік:Шаңжапырақ

Тасбақалар отрядының өкілі:Дала тасбақасы

Тасбақаларға қандай белгі тән:Денесі сауытпен қапталып,үстінен мүйіз пластинкалармен жабылған

Таскөмірді түзуші -өсімдік қалдықтары.

Тасқа жабысып өсетін қына-Қабыршақты қына

Таспа құрттар класына жататындар:Эхинококк

Таспа құрттардың қанайналым жүйесі:жоқ

Таспа құрттың бауырсорғыштан айырмашылығы:Денесі-бас,мойын,бунақты денеден тұрады

Таспа құрттың көбею айналымы:Жұмыртқа — қармақшалы дернәсіл — финка — ересек құрт.

Тасымалдау пигменті дегеніміз:Гемоглобин

Тауық тәрізділер отрядына жататын құсты анықтаңыз:Шіл

Таяқша тәрізді бактериялардың аталуы:Бациллалар

Таяқшалар сезімталдығы байланысты:родопсинге

Тәбеттің ашылуына кері әсер ететіні:Тамақтану режимі

Тәжірибелі саңырауқұлақ терушілер жол бойынан саңырауқұлақ термейді,себебі қай заттың қосылыстары бар деп есептейді:Қорғасынның

Тәтті дәмді сезетін рецептор тілдің. Ұшында

Тәуелсіз тұқым қуалаудың белгілерінің цитогенетикалық негізі қандай:Хромосоманың бір жұбының ажырауы басқа жұбының ажырауына әсер етпейді

Тәулігіне адамға қажетті көмірсу:400г-500г

Тәулігіне ересек адамға грамм өлшемімен алғанда қанша ақуыз,май,көмірсулар қажет:Ақуыз=140,май=40,көмірсулар=200

Тәулігіне нәжіспен сыртқа шығарылатын амеба цистасының саны-300 млн –дай.

Тәулік бойына тамақ бірлігін дене салмағына байланысты пайдаланатындар:Ұсақ сүтқоректілер

Тез ашуланғыш, көп терлегіш ауру-Базедов ауруы

Тез жиырылатын бұлшық еттер:Жүректің.

Тек жылы жақта өседі-Мақта

Тек адамға ғана тән айналадағы бар нәрсені психологиялық бейнелеудің көрінісі-Сана

Тек гүлді өсімдікке тән мүшені белгілеңіз-Гүл

Тек екі саусағы ғана болатын құс:африка түйеқұсы

Тек жануар жасушаларындағы бар органоид:миофибриллалар

Тек қайың, қарағай, шырша маңында өсетін саңырауқұлақтар:Ақ саңырауқұлақ

Тек қана күрделігүлділер тұқымдасына тән негізгі белгілер:Гүлшоғыры-себет

Тек қана тірі ағзалардың денесіндегі органикалық заттармен қоректенетін бактериялар:паразиттер

Тек қысқарған өркенде орналасқан бүршік:Гүл бүршігі

Тек өсімдік жасушасына ғана тән денешіктер:Пластид

Тек өсімдік жасушасында кездесетін құрылым:Целлюлоздық жасуша қабаты

Тек су бетінде қалқып өсетін шаңжапырақ:Сальвиния

Тек сүтқоректілерге ғана тән ерекшеліктерін көрсетіңіз:Балаларын сүтпен асырау.

Тек сүтқоректілерге ғана тән негізгі ерекшеліктер қандай:Жапықтау жарғағы-үшінші қабақ

Телу арқылы көбейтуге болады:алма мен алмұртта

Телу арқылы көбейтуге жатады:Көзшелерін телу

Телу дегеніміз:Бір өсімдік бөлігін екінші өсімдік бөлігіне будандастыру

Телу: Бүршік арқылы көбейту

Телітуші өсімдік: Тамыры жақсы дамыған болуы керек

Темекі құрамындағы никотин -қан тамырын тарылтады.

Темекі түтінінде адам организміне өте қауіптісі:күл

Темекі түтініндегі канцерогенді зат болып табылады:синиль қышқылы

Темекі шеккен кезде никотин жасөспірімдердің ағзасына қалай әсер етеді:Жүйке жүйесі қажып,тез ашуланшақ болады

Темекінің құрамындағы улы зат:никотин

Тең қанаттылар отрядына жататын бунақденелі:біте

Тең споралы және әртүрлі споралы өсімдіктер:Қырықжапырақ

Теңіз (батпақшыл) тасбақасы суда-Жұмыртқа салатын кезден басқа уақытта.

Теңіз аңдары арктика теңіздерінде мекендейтіндіктен жылдың едәуір бөлігін ашық теңіздерде өткізеді, оларды суықтан не қорғайды:Тері астындағы қалың ма қабаты

Теңіз аңдарының ата-тегі құрлықта алғашқы(өте қарапайым) жыртқыштарға жақан екендігін қандай белгілерінен білуге болады:Ауық-ауық жағаға шығуынан

Теңіз атбасы балығы мен ине балықтың дене пішіндерінің балдырлаға ұқсас болуы бейімделушіліктің қай түріне жататының белгілеңіз:Еліктеуші рең

Теңіз гүлі деп аталатын ішек қуысты жәндік-Актиния.

Теңіз өнеркәсібінің негізі болып табылады:Теңіз алабұғасы,жойын,шортан

Теңіз суында жүзіп жүретін ішекқуыстылар-Маржан.

Теңіз сүтқоректілерінің қайсысында арқа жүзу қанаттары болады: Дельфиндерде

Теңіз сүтқоректілерінің қайсысында денесінің сыртында тіктері болмайды:Моржда

Теңіз сүтқоректілерінің ішінде бас миының құрылысы күрделі,әрі үлкен ми сыңарларында иірімдері өте көп болады,ол қандай жануарда:Дельфиндерде

Теңіз тасбақаларының аяқтарының ерекшелігі:ескек аяққа айналған

Теңіз тасбақасы суда:Жұмыртқа салатын кезден басқа уақытта

Теңіз ішекқуыстылары, буылтық құрттар, ұлулардың басым көпшілігі дамыған заман-Протерозой

Теңіздерде көпжасушалы балдырлардың қайсысы кездеседі:Қоңыр,қызыл балдырлар

Теңіздерде көркем тау жыныстарын құрауға қатысады:теңіз сәулелілері

Теңіздерде, жартастарда, былқылдақденелілердің бақалшықтарында, ағаш діңдерінде өседі-Хамесифондар

Теңіздің 20-30 метр терңдігінде өсетін қоңыр балдыр:Ламинария

Теңіздің 270 метр терңдігінде өсетін балдыр-Қызыл балдыр

Теңіздің қалың қабатында тіршілк ететін ұсақ ағзалар:Планктон

Теңіздің терең түбінде тіршілік ететін балдыр:қызыл

Теңізжұлдыздардың денесі-Бес тармақты.

Теңізжұлдыздардың түрлерінің саны-1500.

Теңізкірпілер класына тән ерекше мүше-Бестісті жақсүйек.

Теңізқұндыздың негізгі қорегі-Теңіз кірпісі.

Теңізрухгүлдері, жыланқұйрықтарда болмайтын мүше-Тынысалу.

Тер бездері шоғырланған терінің қабатын ата:дерма

Терiсінде май, тер, сүт, иiс шығаратын бездер –Сүтқоректiлерде.

Тердің құрамына кірмейтін заттар:Несеп қышқылы

Терек тұқымдары таралады:Желмен

Терең суда жүзіп жүретін ішекқуыстылар-медузалар.

Тері ауруларын зерттейтін ғылым:дерматология

Тері ауруы дерматит пайда болады:Н витамині жетіспегенде

Тері ауруын тудыратын кене-Қышыма кенесі

Тері бездері арқылы сыртқа шығарылатын заттар:Су мен тұз.

Тері бездері қандай ұлпадан тұрады:Эпителиалды секторлық ұлпа

Тері бетінде қездесетін қара, қызыл түйінді өсінді ол:Мең.

Тері күйгенде көрсетілетін алғашқы жәрдем:Суық су ағызу

Тері қан тамырларының рефлексті түрде тарылу себебі:Қоршаған ортаның t0 төмендегенде.

Тері қорғаныш қызметін атқарады,себебі теріде:Рецепторлар бар

Тері қызарып,ісініп,көпіршіктер пайда болса,қай дәрежелі күйікке жатады:Екінші дәрежелі

Тері рецепторының орналасқан қабаттары:ішкі

Тері үсігенде көрсетілетін алғашқы жәрдем:Дәрімен майлау

Тері эпидермисін түзетін ұлпа-Эпителий.

Тері, тырнақ, шаш жатады:Эпителий ұлпасына

Теріде пигменттің түзілуін реттейді:Ортаңғы ми

Терідегі бактерия тудыратын іріңді аурадың себепшісі:Стрептококкалар және стафилококкалар

Терінің қосалқы бөлімдері-Түк, тырнақ,мүйіз

Терінің қызметіне жатпайды:Зәр шығару

Терінің негізгі қабаты:Дерма.

Терінің сыртқы қабаты құралады:Эпителийден.

Терінің сыртқы қабаты неден тұрады:Көп қабатты эпителий

Терінің ішкі қабаты неден тұрады:Дәнекер ұлпасынан

Терінің ішкі қабаты:Теріасты шел қабаты

Теріскей,Күнгей, Іле Алатауында сирек кездесетін ашық тұқымды бұта-Эфедра.

Терісі өме сирек әрі қысқа түктермен жабылған жұптұяқты сүтқоректілер қайсысы:Бегемот

Терісімен, желбезекпен тыныс алатын құрттар-Көп қылтандылар

Тестостерон гормоны бөлінеді-Жыныс безінен

Тироксин гармонның жетіспеушілігінен үлкен адамдарда дамиды-Микседема

Тироксин гормонын бөлетін без-Қалқанша безі

Тоз дегеніміз:Өлі жасушалардың бірнеше қабаттарынан тұратын жабын ұлпасы.

Тозаң түзіледі Тозаңқапта

Тозаң түйіршіктерінің пішіндері әр өсімдікте :әртүрлі

Тозаң түйіршіктерінің түзілетін орны:аталық тозаңқабында

Тозаңдану дегеніміз:Аталық тозанның аналықтың аузына түсуі

Тозаңның екінші спермиясы тұқым бүршігінің ең ірі жасушасымен қозғалғаннан кейін түзілетіні:тұқым

Тозда тыныс алуға қатысатын пішіні төмпешікке ұқсаған жасушалар:Жасымықша

Тоздың ішкі жағында қабыққа беріктік қасиет беретін қабат:Тін

Тоқ ішектің бөліктері мына кезекпен орналасқан:Соқыр ішек,оралма,сигматәрізді,тік ішек

Тоқ ішектің құрт тәрізді өсіндісі:соқыр ішек

Тоқ ішектің тұйықталған бөлігіндегі өсінді:соқырішек

Тоқ ішіекте жасұнықтың ыдырауы және:Н2О сіңеді

Толарсақтағы сүйектер саны-7

Толық түрленіп даму сатысының саны:4.

Толық түрленіп даму:қоңыз,көбелек,бүрге,шыбын,маса,шаншар,құмырсқа,түктіара,бал ара

Топтасып жинақталған спорангиийлер-Сорус.

Топырақ бетіне шыққан сабағы мен жапырағы бар жас өсімдік-Өскін.

Топырақ құрамын жақсартатын омыртқасыз жануар:Шұбалшан.

Топырақ ортасында тіршілік ететін ағзалар былай аталады-Эдафобустар

Топыраққа күзде себілетін тыңайтқы-Суперфосфат

Топыраққа күзде шашды:Көңді

Топырақта азот қосылыстарын жинаушы бактериялар аталады:Нитрлеуші.

Топырақта тамыры болмайтын ағаштарға жабысып,шырмалып өсетін өсімдіктер тіршіліктің мына формасына жатады:Эпифиттер

Топырақта, ағаш діңдерінде өсетін біржасушалы жасыл балдыр-Хлорококк

Топырақтағы қарапайымдылар бактериялармен қоректенеді, себебі зат айналымда олар:Өсімдік қалдығын 1-ші бұзушылар

Топырақтағы қарашірікті минералды заттарға айналдырады-Шіріту бактериясы

Топырақтағы өсімдіктің шіріген қалдығымен қоректенеді:Шұбалшаң

Топырақтағы өсімдіктің шіріген қалдығымен қоректенеді:шұбалшаң

Топырақтан қоректік заттарды соруға қатысады-Жанама тамыр

Топырақтану ғылымының негізін салушы ғалым-В.В. Докучаев.

Топырақты азотты қосылыстармен байытатын бактериялар-Түйнек бактериялары

Топырақты ауамен,ылғалмен байытатын жәндіктер:шұбалшаң

Топырақты қопсыту:Топырақта дымқылды сақтайды, ауа өткізгіштігін жақсартады.

Топырақты құрғақ тыңайтқанда қосылатын-Күл.

Топырақты эрозиядан сақтайтын өсімдіктер:Ашық тұқымды өсімдіктер

Топырақтың қара түсті болуы құрамындағы неге байланысты:Қарашірікке

Топырақтың тау жыныстарынан айырмашылығы:қарашіріктің болуы

Топырақтың терең қабатында тамыр түйнектері,пиязшықтары,сабақтары сақталып қалатын көп жылдық өсімдіктер тіршіліктің мына формасына жатады-Криптофиттер

Топырақтың терең қабатында тамыр түйнектері,пиязшықтары,сабақтары сақталып қалатын көп жылдық өсімідіктер тіршіліктің мына формасына жатады:гемикриптофиттер

Торлы қабықтың құтышылар орналасқан жері-Сары дақ

Торлы қабықшада орналасқан таяқшадағы қызыл түсті зат родопсинді түзетін витамин:A

Торсылдақ қандай қызмет атқарады:Гидростатикалық аппарат

Торсылдақтың қызметі-Дене салмағын өзгертіп, судың түрлі қабаттарына өтуіне жағдай жасайды

Торсылдақтың пайда болуы қандай жүйемен байланысты:Ас қорыту

Тоспа ұлуы бақалшағының бұрала иірленуі-4-5 бұрама

Тоспа ұлуы қалай тіршілік етеді:Дененің бауыр жағында орналасқан бұлшық етті аяғы арқылы жорғалап жылжиді

Тоспа ұлуының қан айналым жүйесі-ашық

Тостағанша жапырақша –гүл бөлiмдерiн қорғайтын сыртқы жапырақшалар.

Тостағанша жапырақшалардан кейін орналасқан:Күлте жапырақша

Тостағанша жапырақшалары піскен жемістерінде түспей сақталатын өсімдік-Баклажан

Тостағанша және күлте . құрайды:гүлсерікті.

Тостағанша мен күлте гүлдің қандай бөліктерін құрайды:Гүлсерік

Тостағаншасы жоқ,тек күлтеден тұратын жай гүлсерікті гүл:лалагүлде

Төменгі азықтың қайсысында ақуыз бен май бірдей мөлшерде болады:Балық

Төменгі бөлігі суда болатын, грунтқа бекініп өсетін су өсімдіктер-Гидрофиттер

Төменгі жақ сүйегіне бекитін бұлшықеттер-Шайнау бұлшықеттері

Төменгі қысымды қан жүретін тамыр:қылтамыр

Төменгі сатыдағы өсімдік:Балдыр

Төменгі сатыдағы өсімдіктер органикалық заттың алғашқы түзушісі болатын биогеоценоз:Су қоймасы.

Төменгі сатыдағы өсімдіктерге жататындар:Балдырлар,қыналар

Төменгі сатыдағы өсімдіктердің сабағында бұтақтанудың қай типі кездеседі:Дихотомиальды

Төменгілердің қайсысы 1-ші реттік сукцессияның мысалы болады:Қына-мүк-шөптесін өсімдік

Төменде берілген асқорыту жүйелерінің қайсысы сүтқоректілерге тән:Ауыз қуысы,жұтқыншақ,өңеш,қарын,аш ішек,тоқ ішек,тік ішек

Төменде берілген бездердің қайсысы ішкі секреция бездеріне жатады:Гипофиз

Төменде берілген жарқанат түрлерінің қайсысы өсімдіктің жемістерімен қоректенеді:Үлкен тағамсық

Төменде берілген кемірушілердің қайсысының үстіңгі жақ сүйегінде екі жұп күрек тістері болады:Қоянда

Төменде берілген өсімдіктердің қай түрінде сүйекті-шырынды жеміс кездеседі:Шабдалыда

Төменде берілген саңырауқұлақтардың ішінде жеуге жарамдысын белгілеңіз:Түлкіжем

Төменде берілгендердің ішінде қайсысы саңырауқұлақ жасушасында болмайды:Хлорофилл

Төменде келтірілген белгілер қандай процесті белгілейді:Тыныс алу

Төменде келтірілген белгілер қандай тұқымдасқа тән:Күрделігүлділер тұқымдасы

Төменде келтірілген маймылдардың адамдарға едеуір жақын тұратыны қайсысы:Горилла

Төменде сипатталған жемістердің қай түрі картопқа тән:Картоп тамырында дамитын түйнектер

Төмендегі берілген мүшелердің қайсысында оттегі сіңіріледі және газалмасу жүреді:Өкпе көпіршіктерінде

Төмендегі берілген сұрақтардың ішінен сүтқоректілердің асқорыту мүшелер жүйесін көрсетіңіз:Ауыз қуысы,өңеш,қарын,ішектер

Төмендегі бунақденелілердің қайсысы толық түрленіп дамиды:Қосқанаттылар

Төмендегі бұлшықет жиырылғанда буылтық құрттардың денесі ұзарады:Сақиналы

Төмендегі жамбас сүйектерін ат-Мықын, шат, шонданай

Төмендегі қайсысы жұп сүйектер-Самай

Төмендегі қоректік тізбектің қайсысында энергия берілу дұрыс көрсетілген:Өсімдік-түскен жапырақ-жауын құрты-жертесер-түлкі

Төмендегі қызметердің қайсысын шашақ тамыр жүйесі,кіндік тамыр жүйесінен жақсырақ атқарады:Су мен минералды заттарды сіңіру

Төмендегі қызметтердің қайсысын рибосома атқарады:Ақуыз синтезіне қатысады

Төмендегі омыртқалылардың қай өкілдерінде қабырға жоқ:Қосмекенділерде

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы алқа тұқымдастарға жатады:Сасық меңдуана

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы астықтұқымдастарға жатады:Бамбук

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы жапырақ түсетін өсімдікке жатады:Құлпынай

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы күрделігүлділерге жатады:Бақ-бақ

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы лалагүлділерге жатады:Жауқазын

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы мәңгі жасыл болып саналады:Шәй

Төмендегі өсімдіктердің қайсысы раушангүлділерге жатады:Алмұрт

Төмендегі өсімдіктердің қайсысының тұқымдары майлы:Күнбағыс

Төмендегінің қайсысы жұп сүйектер:Самай

Төрт бөлікті қарыны бар жануар:Сиыр

Төрт күлтежапырақшалы өсімдік:шаршыгүлділер

Төс сүйегінде қыры болмайтын құс:Түйеқұс

Транскрипция процесі жүзеге асады:Ядрода

Транспирация дегеніміз-Судың булануы.

Триплоидты зигота қалай түзіледі:Гаплоидты мен диплоидты гаметалардың қосылуынан

Тромбоцит қызметі неден тұрады:Қанұйық түзілу

Тромбоциттер орындайтын қызмет:Қанның ұюын жүзеге асыру

Тропиктік елдерде астық тұқымдастардың қай түрінің сабағынан қант алады:Қант қамысынан

Тропиктік ормандарда өсетін ағаштарда болатын қосалқы тамыр-Тіреу тамыр

Туа біткен иммунитет-Табиғи

Туа біткен, түс айыра алмайтын көз ауруы:дальтонизм

Туа пайда болып,тұқымқуалайтын рефлекс:Шартсыз

Туберкулез ауруын тудыратын бактерияларды анықтады:1882ж.Р.Кох

Туберкулез ауруын тудыратын бактерияны ашқан:Р.Кох

Туберкулез қоздырғышы :Бактерия

Туберкулез қоздырғышы:Кох таяқшасы

Туберкулез таяқшасының кездесетін жері- ауада.

Тундрада әсіресе «бұғы мүгі-ягель» көп кездеседі,қалай ойлайсыздар,ол қандай өсімдік түріне жатады:Бұта қынасына

Туыс пен түрді латынша қосарынан атау принципін ұсынған ғалым:К.Линней

Туысқандық қатынастағы дені сау ата-аналардың ұрпағында тұқым қуалайтын аурудың көп болуы неге байланысты:Бір типті гендердің байланысу ықтималдығының көтерілуі

Тұз қышқылы ненің құрамына кіреді:Асқазан сөлінің

Тұзға төзімді өсімдіктер:Галофиттер

Тұқым бүршігінен түзіледі:Тұқым

Тұқым кіндігі дегеніміз-Тұқымның жеміске бекінген жері.

Тұқым кіндігінен тұқым ішіне енетін заттар-Ауа, су.

Тұқым қуалайтын өзгергіштік:Мутациялық

Дата добавления: 2014-01-04 ; Просмотров: 4501 ; Нарушение авторских прав? ;

Нам важно ваше мнение! Был ли полезен опубликованный материал? Да | Нет

источник